Als u weet dat een dierbare zal komen te overlijden of overleden is, brengt dit veel emoties met zich mee. Diegene is vaak ook een dierbare van u. In deze situatie is het soms moeilijk om te bedenken hoe u als volwassene een kind kan helpen en/of ondersteunen. Wij krijgen daar regelmatig vragen over. In deze folder geven wij informatie over de omgang met kinderen en de communicatie met hen rondom een (aanstaand) overlijden.

Van belang is dat ieder kind uniek is en op zijn eigen wijze zal omgaan met een overlijden. Ieder kind reageert anders en in zijn eigen tempo, volg uw kind in dit proces. Indien u vragen heeft of met ons in gesprek wilt, kunt u contact opnemen met de medisch pedagogische zorg van het Emma Kinderziekenhuis, Amsterdam UMC. In deze folder richten wij ons met name op kinderen van 1 t/m 3 jaar.

Hoe denken peuters over de dood

Peuters ervaren verlies en rouwen als een dierbare is overleden. Volwassenen kunnen soms denken dat kinderen in deze leeftijdsfase te jong zijn om te beseffen wat er is gebeurd. Zij zullen de situatie niet begrijpen, maar wel rouw ervaren en het verdriet uit hun omgeving voelen. Jonge kinderen die weinig of geen woorden tot hun beschikking hebben, slaan ervaringen vooral lijfelijk op. Dat betekent dat zij later geen bewuste herinneringen aan het overlijden hebben. De herinneringen kunnen tot uiting komen in lichamelijke klachten.

Elk kind rouwt en uit gevoelens op zijn eigen manier. Er zijn gedragingen en gevoelens die vaak voorkomen, maar hoe kinderen van deze leeftijd gevoelens en gedachten uiten, verschilt per kind. Het ene moment kunnen ze intens verdrietig of boos zijn en het andere moment vrolijk spelen. Kinderen kunnen niet continu verdrietig zijn. Zij hebben deze afwisseling nodig omdat ze het verdriet anders niet aankunnen. Deze afwisseling tussen spelen en verdrietig zijn is gezond gedrag.

Peuters hebben geen besef van wat dood zijn inhoudt en dat dit onomkeerbaar is. Ze begrijpen niet dat de overledene nooit meer terugkomt, omdat woorden als ‘nooit’ of ‘voor altijd’ hen nog niets zeggen.

Peuters kunnen goed herhalen wat een volwassenen heeft gezegd, maar dat wil niet zeggen dat zij het ook begrijpen. Als ze verdrietig zijn, is dat omdat ze hun dierbare in ‘het nu’ missen, niet omdat hij nooit meer terug komt. Dit maakt dat jonge kinderen op zoek kunnen gaan naar de overledene.

Bij oudere peuter lopen fantasie en werkelijkheid door elkaar. Zo kan een peuter bijvoorbeeld niet willen dat de kist wordt dichtgemaakt. "Als de overledene weer levend wordt, moet hij er wel uit kunnen”.

Peuters ervaren meestal geen angst voor iemand die dood is. Zij kunnen wel de angst en stemmingen voelen en overnemen van de andere gezinsleden. Zij kunnen daarnaast bang worden dat ze van de andere gezinsleden gescheiden worden.

Voorbereiden

Voor kinderen is het van belang dat zij worden voorbereid. Hoe ziek wordt de dierbare? Gaat hij naar het ziekenhuis of blijft hij thuis? Het is voor kinderen van elke leeftijd belangrijk om zoveel mogelijk duidelijkheid te krijgen. Verzwijg niet voor het kind dat zijn ouder, broer of zus of ander familielid komt te overlijden of overleden is. Kinderen voelen spanningen aan en kunnen delen van gesprekken opvangen. Het is belangrijk om het kind erbij te betrekken, uit te leggen wat er aan de hand is en het kind niet in onwetendheid te laten.

 

Als u in gesprek gaat, is het van belang te zorgen dat u echt contact maakt met uw kind. Het is voor een ieder moeilijk om te vertellen en zal niet zonder emoties gaan. U kunt uw kind beter ondersteunen als u uw eigen verdriet toelaat. Geef er woorden aan. Verdriet en tranen mogen er zijn, maar een kind kan angstig worden als u uw verdriet niet in de hand heeft.

Het is moeilijk om peuters te laten begrijpen wat dood zijn is. Toch is hij in staat om te beseffen dat het iets anders is dan slapen. Gebruik woorden zoals dood en overlijden, maar niet het woord slapen, dit brengt verwarring en hierdoor kunnen slaapproblemen ontstaan. Geef het kind ruimte om het bericht te laten bezinken, geef eerlijk antwoord op hun vragen en gebruik daarbij eenvoudige taal. Leg uit wat dood zijn inhoudt. Iemand die dood is, kan niet meer lopen, zitten niet meer eten, niet meer horen en zien en niet meer ademen. Het hele jonge kind beschikt vaak nog niet over een actieve woordenschat om verbaal te reageren of om vragen te stellen. Zorg dat u beschikbaar bent voor het kind en dat hij zich veilig en vrij voelt om troost bij u te zoeken.

Kinderen kunnen de neiging hebben om het overlijden te ontkennen, om zich tegen de pijnlijke realiteit te beschermen. Dat betekent niet dat ze niet verdrietig zijn. Kinderen kunnen soms hard overkomen in de dingen die ze zeggen, bijvoorbeeld: nu mag ik het speelgoed van mijn zus hebben, ze is toch dood. Peuters denken praktisch en realiseren zich de impact en de gevolgen van het overlijden niet. Corrigeer uw kind niet, maar probeer aan te sluiten.

Daarnaast zal de nieuwe situatie nog niet beklijven bij de peuter. Het opnieuw uitleggen en herhalen is bij deze leeftijd van belang.

Een ingrijpend verlies verwerken is een lang proces. In iedere levensfase kan rouw op een andere manier aan bod komen. Kinderen komen tijdens hun ontwikkeling tot nieuwe inzichten, stellen vaak weer dezelfde vragen om het verdriet op een nieuwe manier te begrijpen en te verwerken.

Herinneringen

Het kan voor kinderen fijn zijn om aan het overleden gezinslid iets mee te geven of iets voor hen te maken zoals bijvoorbeeld een tekening. Twee identieke knuffels, waarvan een bij de overledene en een bij het kind blijft, kan helpend zijn en troost bieden.

Peuters zullen zich later weinig herinneren van de overleden dierbare. Het is belangrijk als zij herinneringen kunnen terughalen wanneer zij daaraan toe zijn. Degene die gaat overlijden kan iets uit zoeken voor het kind, bijvoorbeeld een sieraad of een beeldje. Als een ouder komt te overlijden, kan diegene een brief schrijven of dagboekje bij houden voor het kind. Een andere mogelijkheid is het inspreken van een tekst of het maken van videobeelden. U kunt als gezin zelf herinneringen vastleggen, maar er zijn ook organisaties die dit mogelijk maken, bijvoorbeeld Herinneringen-enzo of stichting Make-a-memory.

De uitvaart

Het is voor peuters belangrijk om betrokken te worden bij de voorbereidingen van de uitvaart. Samen bloemen uitzoeken, de kist beschilderen of een tekening maken. Vertel hoe de uitvaart ongeveer zal verlopen. Vertel bijvoorbeeld dat de overledene in een kist ligt, wie aanwezig zijn en wat die dag gebeurt. Het kind weet daardoor wat hem te wachten staat. Het is fijn als tijdens de uitvaart een vertrouwd persoon aanwezig is, die kan aansluiten bij de behoefte van het kind. De dag van de uitvaart is indrukwekkend en het kind zal zich de uitvaart op latere leeftijd niet herinneren. Beeldmateriaal kan waardevol zijn.

Haal de spullen die herinneren aan de dierbare niet meteen na het overlijden weg. Samen met het kind kan bijvoorbeeld een plek in huis gemaakt worden met deze spullen. Sommige kinderen vinden het fijn om zich daar terug te trekken. Na verloop van tijd kunnen in overleg met het kind bepaalde spullen worden opgeruimd.

Ondersteuning

Als een gezinslid ziek is en zal komen te overlijden of overleden is, vraagt dat veel van een gezin. Het leven ziet er ineens anders uit. Het is van belang de gewone regels en structuur zoveel als mogelijk aan te houden. Dat geeft het kind een gevoel van veiligheid. Het is aan te raden om ondersteuning uit de omgeving in te schakelen als er door de omstandigheden minder fysieke en/of emotionele aandacht is voor uw kind. Het is belangrijk dat de verzorging dan (deels) wordt overgenomen door een vast vertrouwd persoon.

Reacties bij jonge kinderen

Het kind kan zich na het overlijden van een dierbare anders gaan gedragen dan u gewend bent. Er kunnen veranderingen optreden in hun eet- en slaapgewoonten. Ze kunnen nachtmerries krijgen, vaker driftbuien en een tijdelijke terugval in hun ontwikkeling, waardoor ze niet leeftijdsadequaat gedrag vertonen.

In spel verwerken

In hun spel uiten kinderen hun gevoelens. Ze kunnen de gebeurtenissen zoals bijvoorbeeld de begrafenis na gaan spelen. Dit is voor kinderen een gezonde manier om hun verdriet te uiten. Het helpt hen om grip te krijgen op de situatie.

Verdriet uitstellen

Peuters kunnen hun verdriet uitstellen, zij gaan vaak pas rouwen als de situatie weer veilig aanvoelt. Dit kan zelfs een jaar of langer duren. Het uitstellen van rouw is bij kinderen normaal gedrag. Een ingrijpend verlies verwerken is een lang proces. In elke nieuwe ontwikkelingsfase waarin het kind komt, zal het verlies zich weer op een nieuwe manier uiten.

Vastlopen in het rouwproces

Veel kinderen vinden in hun eigen tempo een manier om met het verlies van hun dierbare om te gaan. Ze laten veel veerkracht zien, ondanks de aanwezigheid van hun verdriet en pijn. Er zijn ook kinderen die hier meer moeite mee hebben en vast kunnen lopen in hun rouwproces. Zij lopen kans om emotionele en/of psychosociale problemen te ontwikkelen.

Als uw kind:

  • lange tijd geen zin heeft in dagelijkse activiteiten.
  • personen of situaties blijft vermijden die hem doen herinneren aan de overleden dierbare.
  • een langdurige terugval of stilstand in zijn ontwikkeling laat zien.
  • langere tijd lichamelijke klachten heeft zonder lichamelijke oorzaak.
  • langdurige slaapproblemen en/of nachtmerries heeft.
  • langdurig angstig gedrag vertoont.

Bron: jongehelden.nl

In deze gevallen kan er sprake zijn van vastgelopen rouw en kan het raadzaam om begeleiding te zoeken.

Mocht u na het lezen van deze folder meer informatie willen over rouwverwerking bij kinderen, kunt u eventueel de volgende website raadplegen: http://jongehelden.nl .